Akademik Bilişim 2010 - Muğla Üniversitesi

Title Mekansal Bilişime Ontolojik Bir Yaklaşım
Author(s) Author #1
Name : Yrd. Doç. Dr. Rıdvan Şentürk
Org : İstanbul Ticaret Üniversitesi-İletişim Fakültesi
Country : Turkey
Email : ridvansentuerk__at__hotmail.com

Other Author(s)
Keywords Mekansal Bilişim, Zaman, Gerçeklik, Bilinç
Abstract Mekansal Bilişime Ontolojik Bir Yaklaşım Rıtvan Şentürk İstanbul Ticaret Üniversitesi İletişim Fakültesi, İstanbul ridvansentuerk__at__hotmail.com Özet: İnsanlık tarihi boyunca edinilen bütün bilgilenme biçimleri ve düşünme paradigmaları hep belirli bir ontolojik anlayıştan kaynaklanmıştır. Hatta denilebilir ki, sadece bilimsel ve felsefi düşünce geleneği değil, aynı zamanda etik ve ahlaki değer yargıları da belirli bir ontolojik anlayış üzerine inşa edilmiş ve gelenekselleşmişlerdir. Nitekim tarihte yaşanan çağ ve zihniyet değişimleri esasen temelde kabul edilen belirli bir ontolojik anlayışın yerine başkasının ikame edilmesini ifade ederler. Antik Yunan düşüncesinden, Orta Çağ?a, Orta Çağ?dan Rönesans?a ve nihayet Aydınlanma dönemine geçiş esasen bilgilenme ve düşünme paradigmalarının üzerine inşa edildiği ontolojik kabullerin değişmesi veya dönüşmesiyle mümkün olmuştur. Yapılan çalışmada; içinde bulunduğumuz teknolojik çağda bilgilenme ve algılama biçimlerimizin kitle iletişim araçları tarafından nasıl etkilendikleri, zaman ve mekânla olan ontolojik ve epistemolojik ilişkimizin ne tür bir değişikliğe uğradığı araştırılmakta ve bu değişimin muhtemel sonuçları değerlendirilmektedir. Anahtar Sözcükler: Mekânsal Bilişim, Zaman, Gerçeklik, Bilinç. An Ontological Approach to Spatial Information Abstract: All the forms of information and the paradigms of thinking acquired through the history of humankind have always originated from a certain ontological perception. In fact, we can even say that not only the scientific and philosophical tradition of thinking but also the ethical and moral standards of judgment have been based upon certain ontological understanding and thus have become traditional. As a matter of fact, the changes in ages and thoughts that have been experienced throughout the history signify the substituting a certain ontological perception that have been accepted in essence with some other. The transition from the Antique Greek thinking to the Medieval Age; from the Medieval Age to the Renaissance and finally to the Period of Enlightenment were actually realized through the change in or the transition of the ontological approvals whereon the paradigms of information and thinking were based. In the study that has been carried out, we have elaborated upon how the forms of information and perception have been influenced by the mass media in the technological age wherein we live; what kind of transformation our ontological and epistemological relationships with the time and the place have undergone whereby evaluating the possible consequences of this transformation. Key Words: Spatial Information, Time, Reality, the Conscious. 1. Giriş İnsanın zaman, mekân ve nesnelerle olan ilişkisi, gerçeklik algısı, etik ve estetik kabulleri nihayet belirli bir hakikat tasavvurunun gereği olarak belirlenir ve biçimlenir. Söz konusu ilişkiler ve kabullerin belirli bir hakikat tasavvuru tarafından mı, yoksa geçerli hakikat tasavvurlarının bu ilişkiler ve kabuller tarafından mı belirlendiği ve biçimlendirildiği sorusu hep tartışıla gelmiştir. Bu tartışmanın sonucu, neyin tartışıldığına, bir başka deyişle ?olmakta olan? ile ?olması gerekenin? hakikatinin nasıl ilişkilendirildiğine ve ayırt edildiğine bağlı olarak değişebilmektedir. Fakat bu tür tartışmalarda değişmeyen bir gerçek varsa, o da her türlü hakikat tasavvurunun belirli bir ontolojik kabulden kaynaklanıyor veya belirli bir ontolojik kabulü öngörüyor olmasıdır. Günümüzde hâkim olan zaman ruhunun ne olduğunun anlaşılması insanın zaman, mekân ve nesnelerle olan ilişkisinin, gerçeklik algısının, etik ve estetik kabullerinin ontolojik ve epistemolojik çerçevede gereğince tartışılabilmesine bağlıdır. Fakat burada karşılaşılan asıl zorluk, kendi sınırları içerisinde zamanın ruhunun değerlendirilmesinin yapılacağı ontolojik ve epistemolojik çerçevesinin nasıl belirleneceği sorusudur. Söz konusu zorluğu aşabilmenin en güvenli yöntemlerinden biri zamanın ruhunu ve çeşitli konular etrafındaki biçimlenişini tarihsel bir bakış açısıyla ele alarak karşılaştırmak ve konumlandırmaktır. Bu bağlamda, günümüzün teknolojik gelişmelerinin ve özellikle kitle iletişim araçlarının insanın zaman, mekân ve nesnelerle olan ilişkisi ve gerçeklik algısını hangi ontolojik ve epistemolojik düzeyde etkilediği sorusunu gereğince tartışabilmek için konunun tarihsel perspektifini oluşturmak gerekmektedir.. Nitekim günümüzde kitle iletişim araçları üzerine yapılan değerlendirmelerin çoğu gerekli tarihi perspektiften ve ontolojik çerçeveden yoksun oldukları için sadece deskriptif kalmakta ve bir tartışma süreci başlatamamaktadır. Günümüzde tecrübe edilen teknolojik gelişmelerin ve özellikle kitle iletişim araçlarının yeni varoluş ve algılama biçimlerini beraberlerinde getirdikleri ve bu biçimlerin genelde ?olması gereken gerçekleşmeler? olarak benimsendiği medya teorisyenleri ve eleştirmenlerinin çoğu tarafından tartışmasız kabul edilen bir durumdur. Fakat teknolojik gelişmeler ve kitle iletişim araçlarıyla birlikte biçimlenen bu yeni varoluş ve algılama biçimlerinin bizi hangi etik, ontolojik ve epistemolojik sorunlarla karşılaştırdığı sorusu konunun asıl tartışılması gereken tarafını oluşturmaktadır. Konuyu bu çerçevede tartışabilmek içinse öncelikle şu sorunun cevaplanması gerekmektedir: Yeni varoluş ve algılama biçimlerini beraberinde getiren bu süreç doğal ve olması gereken mi, yoksa irdelenmesi gereken başka tarihi süreçlerin kaçınılmaz bir sonucu mudur? Bu sorunun cevaplanabilmesi tarihsel bir bakış açısıyla konuya yaklaşmayı zorunlu kılmaktadır. Bu zorlu ama zorunlu bakış açısı, hem içinde bulunulan durumu konumlandırabilmeye ve anlamlandırabilmeye hem de sürecin geleceğine ilişkin yeni sorular oluşturabilmeye imkân sunacaktır. Bu bağlamda yapılan çalışmada günümüzün kitle iletişim araçların anlamlandırılmasına yönelik belirli bir önermeden hareket edilmekte ve önermenin geçerliği, insanlığın bilim ve düşünce tarihinde önemli dönüm noktaları olan Antik Yunan, Orta Çağ, Rönesans ve nihayet Aydınlanma dönemleri karşılaştırmalı bir biçimde değerlendirilerek sınanmaktadır. Söz konusu karşılaştırma ve değerlendirme, dönemleri bütün yönleriyle ele almak yerine, her dönemin karakteristiğini ifade eden ontolojik ve epistemolojik kabullerini konu edinmektedir. 2. Ontolojik bütünlüğün ve hiyerarşik düzenin yıkılması: İnsanlık tarihinde Antik Dönem, Ortaçağ, Rönesans, Yeni Çağ/Aydınlanma/Modern ve Postmodern olarak adlandırılabilecek çağ değişimleri esasen nesnelerin düzeni ile düşüncenin düzeni arasındaki ontolojik ilişkinin değişmesi veya başkalaşması anlamına gelmektedir. Zira bu temel ilişki insanın sadece nesnelerin gerçeklik kazandıkları zaman ve mekân ile ilişkisini değil, aynı zamanda hafızasının ve algısının, dolayısıyla bilgilenme anlayışının da biçimlenmesinde belirleyici olmaktadır. Tarihi süreçlerin dönemselleşmesini ve her dönemde hâkim olan zamanın ruhunu ifade eden bu durum, daha genel bir ifade ile söylemek gerekirse, hadiseler arasındaki ilişki mantığının belirli bir yönde gelişmesi ve kendini kabul ettirmesinin etkin gücünü ifade etmektedir. Bu bağlamda değerlendirildiğinde, günümüzde geçerli olan mekânsal bilişim teknolojilerinin insanın zaman, mekân ve gerçeklik algısına anasıl etkidiğinin ve bu etkimenin ne tür bir ontolojik ilişki mantığını ifade ettiğinin anlaşılması ve sorgulanabilmesi için geçmiş dönemler arasındaki değişimlerin karşılaştırılması faydalı olacaktır: Bilindiği üzere, antik Yunan düşüncesinde ve özelikle de bu dönemin hâkim rengi olan Aristocu metafizik düşüncede kozmolojik bütünlük içinde hiyerarşik bir düzen tasavvur ediliyordu. Antik Yunan ve daha sonra Orta Çağ düşüncesine hâkim olan Aristocu ontolojik anlayışa göre tabiat ve fiziğin temelini metafizik ilkeler belirliyor, varlık ve oluş soruları teolojik bir çerçevede ele alınıyordu. Bu teolojik karaktere sahip ontolojik anlayışa göre fizik, tabiata üstün olan metafizik ilkelerin tabii olanın dairesi içinde uygulanmasıydı. Aristo?nun ve O?nu takip eden klasik Ortaçağ?ın ontolojik anlayışı evreni kendi içinde kapalı bir bütünlük olarak kabul ediyordu. Bu anlayışa göre evrenin bütünlüğü her ne kadar niteliksel bir değer ifade ediyorsa da, hiyerarşik bir bölümlemeye maruz kalmıştı. Başka bir deyişle, evrenin niteliksel bütünlüğünü oluşturan unsurların bulundukları mevki ve dereceye göre farklı kanunlara tabi olduklarına inanılıyor ve araştırma konusu yapılıyordu. Yeryüzünde bulunan nesnelerin yerin niteliğine, gökyüzünde bulunanların ise gökselliğin niteliğine uygun olarak araştırılması gerektiğine inanılıyordu. Konuyu daha açık bir ifadeyle somutlaştırmak gerekirse bu ontolojik ilkelere göre örneğin, ağır nesnelerin yere düşmesi, hafif olanların uçması, yeryüzüne ait olanların doğrusal, gökyüzüne ait olanların ise çevrimsel biçimde hareket etmesi gerekiyordu. Tıpkı fizik anlayışında olduğu gibi Aristo, teolojik evren tasavvurunda üç türlü cevherin olması gerektiğini düşünüyordu: 1) Duyular aracılığı ile algılanabilir, geçici ve sonlu somut nesneler; 2) Duyular aracılığı ile algılanabilir geçici ve sonlu olmayan, ebediyen hareket eden gezegenler gibi göksel nesneler ve 3) Duyular aracılığı ile algılanamayan, ebedi olan ve değişime maruz kalmayan, her türlü oluşun ana nedeni olan hareketsiz cevher, yani Tanrı. [1] Aristo?nun teolojik ontoloji anlayışı değişimi, geçici ve sonlu olmanın göstergesi olarak kabul etmektedir. Aristo, değişimlere maruz kalan doğrusal bir hareketin sonsuzca devam etmesinin imkânsız olduğunu, değişimlere rağmen ebediyen hareketini sürdürebilecek hareketin yalnızca çevrimsel deveran olduğunu düşünmekte ve bu ilkeye uygun olarak da gök nesnelerinin ebediyetine inanmaktadır. [1] Görüldüğü üzere, Aristo?nun ontolojik anlayışını çerçeveleyen fizik ve metafizik ilkeleri esasen dünyanın, varlığından, varlık ve oluşun gerçekliğinden şüphe etmeyi aklına bile getirmeyen gözlemlere ve pratik tecrübelere dayanmaktadır. Dünyanın varlığına, varlık ve oluşun gerçekliğine duyulan bu güven Aristo ve klasik Ortaçağ ontolojik anlayışının temel karakteristiğini oluşturmaktadır. Örneğin Aristo her şeyin, bilinen bütün somut nesnelerin geçici olduğunu gözlemlemekte ve bu gözlemden, geçici oluşun kendisi ve bunu mümkün kılan zamanın zorunlu olarak ebedi olduğu sonucunu çıkarsamaktadır. [1] Yine aynı şekilde mekân da, Aristo?ya göre zaman gibi sonsuz bölünebilir, fakat bütün değişimleri, geçiciliği, süreksizliği mümkün kılan bir sürekliliktir. Aristo?nun drama sanatında konu bütünlüğü ve sürekliliğini, özellikle zaman, mekân ve aksiyonun birliğini öngörmesi inandığı ontolojik ilkelerin ve bu ilkeleri tecrübe ile gözlemleyebilen sağlıklı akıl anlayışının bir gereğidir. Zira varlık, bir imkânın bütün değişimleri mümkün kılan zaman ve mekânın kesişme noktasında sınırlı bir süreklilik ve birlik olarak gerçekleşmesidir. Kendini bu şekilde algılayan ve tecrübe eden insan, her şey gibi kendisinin de gelip geçici olduğunu, kalıcı ve sürekli olanın dünya, yani zaman ve mekânın kendisi olduğunu algılar ve tecrübe eder. Yüzyıllar boyu devam eden bu tecrübe sonuç itibariyle insanda geçip-gidenlerden sonra geride kalanın, yani zaman ve mekânın kalıcılığına ve sürekliliğine olan inancı pekiştirmektedir. Aristo?nun ontolojik anlayışı esasen bu tecrübeyi tespit ve tasdik etmektedir. Aristo?nun düşüncelerinin yüzyıllar boyunca, Rönesans?a ve özellikle Yeni Çağ ile birlikte yaşanan dönüm noktasına varıncaya kadar yaygın bir şekilde kabul görmesinin en önemli sebeplerinden birisi, O?nun fizik ve ontolojik ilkelerinin işte bu en sıradan insanın bile tecrübe ederek çıkarsayabileceği dünyanın, zaman ve mekânın sürekliliğine ve değişmezliğine duyduğu güvendir. Hatta bilindiği üzere yüzyıllar boyunca pekişen bu güven dolayısıyla Avrupa?da 14. ve 15. yüzyıla kadar Aristo?nun dünyanın sabit olduğuna, hareket etmediğine dair inancı[2] hâkim olmuştur. Fakat, 15 ve 16. yüzyıllarda kendini kabul ettiren, bilimsellik anlayışından ziyade zamanın entelektüel ve sanat çehresinin değiştiğini ifade eden Rönesans [3] döneminden sonra, Aristo?dan 16. yüzyıl sonuna kadar hâkim olan ontolojik anlayışın 17. yüzyıldan itibaren sarsılmaya başladığı görülmektedir. Bu sarsılmanın ilk işaretleri erken Rönesans dönemlerinde özelikle de mimaride sergilenmiştir. Avrupa?da 18. ve 19. yüzyıllarda mimari anlayışında hâkim olan doğrusallığın ilk işaretleri 13. ve 15. yüzyıl arasında kendini kabul ettiren, işlevsel akla ve orantısal biçimde bölümlenmiş bakışa geçişin habercisi olan gotik mimaride görülmektedir. Bu tarihsel evreler insanlık tarihinde, değişik bölgelerde ve dönemlerde, barınma, ibadet ve yönetim için inşa edilen mekânlarda, varlık ve oluşun çevrimsel deveranıyla, merkez-çevre, iç-dış ve mahrem-açık nispetleriyle ontolojik ilişkisine uygun olarak hâkim kılınan dairesellik ve ovallikten doğrusallığa geçiş sürecinde önem kazanmaktadır. Zira hipodrom, anfi tiyatrolarının ve sütunların dışında daha çok doğrusallığın hâkim olduğu Antik Yunan mimari anlayışı dikkate alınmadığında, Asya otağ kültüründen İslam mimarisine, kubbeli Bizans ve Orta Çağ kilise mimarisine, Maya kültüründeki oval mimari anlayışına kadar çeşitli kültürlerde ve bölgelerde daireselliğin mekân tasarımına ve yerleşim biçimine hâkim olduğu görülmektedir. Özellikle Rönesansın son dönemlerinde, 15. yüzyıl ortaları ve 16. yüzyıl başlarında perspektifsel bakış açısının resim ve harita çizimine hâkim olması, Yeni Çağ ile birlikte, geometrik bakışın çıkış noktası yapılarak mimari anlayışını etkileyeceğinin ve matematiksel ve geometrik aklı temsil eden ideal öznenin merkeze alınacağının ilk işaretlerini vermektedir. [4]Söz konusu çağ değişimi ile birlikte Aristocu teolojik metafizik, özellikle ontoloji ve nihayet fizik anlayışının yerine ikame edilen yeni bir dünya görüşü ve bilimsellik mantığı geçerlilik kazanmaya başlamıştır. Bu 17. yüzyılda başlayan ve modernleşme sürecinin başlangıcı olarak kabul edilebilecek yeni dönemde hâkim olan ruhu en güzel biçimde ifade eden isimlerin başında René Descartes geliyordu. Descartes?in, Aristocu ontolojik anlayışın aksine, dünyanın varlığına güvenmek yerine her şeyden şüphe etme hakkını kendinde gören ve bilimin kendisinden ziyade bilimsellik yöntemini öne çıkaran ?metot üzerine konuşmaları? ve ?düşünüyorum, o halde varım? ifadesi, Galileo ve Newton gibi bilim adamları tarafından kurulan yeni dünya düzeninin karakterini yansıtıyordu. Bu dönemde Aristocu metafiziğin nesnelerin düzeni ile düşüncenin düzeni arasındaki öngördüğü ontolojik ilişkinin değişmeye başladığı, tabiatın tabi olduğu metafizik ilkelerle uyumluluğu gözeten düşüncenin yerine, aklın tecrübî bilgilerle çatışan işlevsel operasyonları, eleştirel ve analitik olarak sürdürülen deneyleri sayesinde tasdik edilen konsepte iman eden bir bilimsellik anlayışının ikame edildiği görülmektedir. Söz konusu değişimin en büyük öncülerinden biri olarak kabul edilen Galilei Galileo ile birlikte ilk defa bilimsel bir meta-anlatıma dönüşen akıl, tecrübe ile uyum içinde olan değil, düşünceler aracılığıyla inşa edilen gerçekliğe inanıyordu. Galilei ve Yeni Çağ?ın tabiat bilimleri ile birlikte evren matematiğin diliyle deşifre edilerek okunması gereken bir kitaba benzetiliyor, tabiat, matematik ile tasarlanmış deneylerle sorgulanıyor ve geometrik işaretlerle deşifre edilmesi gereken bir kitap olarak tasarımlanıyordu. [5] Galileo?nun öncülük ettiği Yeni Çağ ile birlikte, kendini sadece apriori temellerle sınırlayan protofizik terk ediliyor, yerine Galileo öncesinde hiç bilinmeyen deneyin metodik tatbiki ve deneyde ifade edilen, fizik gibi bir ilim için oldukça verimli akıl ve tecrübe birlikteliği (ampirik fizik) anlayışı ikame ediliyordu. [6] Galieo, Yeni Çağ ve Aydınlanma döneminde özne ile nesne arasında tesis edilen karşıtlık ilişkisi daha sonra modernizm ile özdeşleşen bilimsel ilerleme mantığının temelini oluşturdu. Yunan düşüncesi nesnelerin sabit değişken olmayan, düşüncenin sistemiyle de uyuşan düzeni tarafından yönlendirildiğine inanırken, Yeni Çağ düşüncesinde ise bu uyuşma sorunsallaştı. ?Nesnelerin düzeni ile düşüncenin düzeni bir birinden ayrılmaya ve uzaklaşmaya başladılar, öyle ki sonunda ortalıkta sadece, nesneleri henüz anlaşılmamış fazlalık olarak inisiyatifinde tutan düşüncenin düzeni kaldı. Başka ama alışılmış kelimelerle ifade etmek gerekirse: Yunan düşüncesini vasıflandıran, onun varoluşun güvenirliliğine itimat etmesiyken, Yeni Çağ düşüncesi ise yalnızca aklın güvenirliliğine inanıyordu.? [6] Lyotard?ın deyimiyle tabiat artık ikramda bulunan ve yönlendiren değil, istismar edilen bir şey haline gelmişti. Akıl artık, bağlayıcı bir düşüncenin terkibi olmaktan çıkmış, kendi aksiyomlarını önce çözen, sonra tekrar oluşturan, sonra yine ulaştığı veya ulaşmak istediği sonuçlara göre değiştirerek sonsuzca açılan bir güç olmuştu. [7] Ölçülebilir ne varsa ölçmek ve ne ölçülemiyorsa, ölçülebilir kılmak gerektiğini savunan Yeni Çağın söylemsel aklı duyusal algılarla tecrübe edilemez ve temellendirilemez olanı, gerçekliği matematiksel olana indirgenmek ve tabiatta mümkün görülmeyen şeyleri kusursuzca tasarımlamak suretiyle ispatlamayı amaçlıyordu. Benimsenen yeni bilimsellik ilkeleriyle birlikte aynı zamanda bilgiye ulaşabilmek için mümkün olan her şeyi zorunlu kılan, önceleri yasaklanan her şeye izin veren etik-ontolojik bir anlayış meşruiyet kazanıyordu. Bütün bu değerlendirmeler ışığında benimsenen bu yeni çağın karakterini gerçeğin tabiatını matematikselleştiren veya biçimselleştiren, teknik kurgular ve yapay biçimde düzenlenmiş ortamlar aracılığıyla deneyler yaparak her türlü bilgiye ulaşmayı kendine vazife edinen pozitivizmin oluşturduğunu söylememiz mümkün gözükmektedir. Böylece, klasik Orta Çağ boyunca geçerli olan, kendi içinde kapalı bir bütünlüğü ve hiyerarşik bir düzeni öngören Aristocu ontolojik anlayış, açık, sınırsız, genişleyen bir bütünlük olarak var olan ve her yerde geçerli olan fundemantal kanunlara göre yapılanmış bir evren ile değiştiriliyordu. 17. yüzyıldan itibaren kendini kabul ettiren çağ değişimi aynı zamanda sürekli olandan süreksize, görünürden görünmeyene, nitelikselden niceliğe geçişi ifade ediyordu. Değişen bu yeni evrende artık gök ve yeryüzünden oluşan iki dünyalı zıtlık geçerliliğini yitiriyor, onun yerine her şeyin tek ve aynı varlık düzeyinde olduğu bir evren ikame ediliyordu. Galileo?nun ve Yeni Çağ?ın tabiat bilimlerinin tabiatı matematikselleştirilmesi, sadece Antik ve Orta Çağ?ın hiyerarşik düzeninin çözülmesine yol açmadı, aynı zamanda ve belki de daha da önemlisi, mekânın ve hareketin geometrikleştirilmesiyle mekânı sonsuzca genişleyen bir homojenliğe dönüştürdü. Yeni homojen mekân anlayışıyla birlikte biyolojik etki alanı sınırlandırılmış mekân olarak kabul edilen vücudun veya nesnenin kendi fiziki çevresinden tamamen izole edilebileceği görüldü. Ayrıca artık hareket ve hareketsizlik, Aristocu kabullerin aksine, tek ve aynı ontolojik varlık düzeyine yerleştirilmiş birer durumdan başka bir şey değildi. [3] Tabiatın matematikselleştirilmesi ve mekânın geometrikleştirilmesi varoluş düzeyleri arasındaki farkı ortadan kaldıran, mekânın homojenleşmesi ve doğrusal hareketin sonsuzluğunu öngören söylemsel modern düşüncenin 17. yüzyıldan itibaren kendini kabul ettirmesi ve toplumsallaşmasıyla birlikte yerleşim yerlerinin düzeninin de değişmeye başladığı gözlenmektedir. M. Foucault?un da tespit ettiği gibi ?Ortaçağ?ın yerleşim yapısı belirli bir ölçüde çözüldü: Bir şeyin bulunduğu yer, artık onun sadece hareketi esnasındaki bir noktası, bir şeyin sükûneti ise onun sonsuz yavaşlatılmış hareketiydi. Başka türlü ifade edersek: Galileo?dan, 17. yüzyıldan beri, düzenin yerini genişleme almaktadır.?[8] Aristocu teolojik anlayışa uygun olarak inşa edilen, merkeziyetçilik ve niteliksel farkların hiyerarşik düzeni esas alınarak inşa edilen Orta Çağ kentleri günümüze kadar uzanan süreç içinde tedrici olarak dönüşmeye ve değişmeye başladılar. Mekânın homojenleşmesi ve genişlemesi, daha önce kilisenin, siyasal gücün ve zengin sınıfın üstünlüğüne ve otoritesine vurgu yapan yerleşim düzenin dönüşmesine ve giderek hiyerarşik farklılıkların ortadan kalkmasına yol açtı. Bu dönüşüm bir anlamda din merkezli yerleşim düzeninden, merkezi olmayan seküler mekân anlayışına geçişi ifade ediyordu. Söz konusu olan radikal bir değişimdi ve sadece geometrik değil, aynı zamanda mekânın toplumsal ve bireysel davranışları belirlemesi ve yönlendirmesi, değer yargılarını somutlaştırması bakımından etik bir dönüşümdü. Fakat yine aynı dönemde, daha sonraları insanın zaman, mekân ve hız ile ilişkisini çok daha radikal bir biçimde değiştirecek ve nihayet insanın kendi varlığını tehlikeye atacak gelişmelerin önü açılmıştı: Modern düşüncede zıtlıklar olarak kavranan özne ile nesne ve tabiat ile kültür arasındaki mesafe tamamen açılmış ve araya bedenin ve bilginin imkânlarını genişleten bir araç olarak teknoloji girmişti. Mesafeyi kapatmak üzere araya giren teknolojiden öznenin özerkliğini garanti altına alması ve bilgilenme süreçlerini hızlandırması bekleniyordu. Fakat sonuç farklıydı ve insanlık, günümüzde ?postmodern? olarak tanımlanan bir durumla karşı karşıya geldi: Teknoloji, özne ve nesne, kültür ve tabiat arasındaki uçurumu niteliksel anlamda derinleştirmekle kalmadı, aynı zamanda insan ve hakiki tabiat arasında varlığı ve gerçekliğini tehdit eden üçüncü yapay bir tabiata dönüştü. 3. Klasik zaman ve mekân algısı Doğu ve Batı düşüncesinin en temel konularından biri varlık sorusudur. Zira varlık sorusu, insanlık tarihi boyunca diğer bütün soruların kendisinden neşet ettiği ve nihayet yine kendisine döndüğü temel bir sorun olmuştur hep. Varlık sorusu sadece dünyanın değil, aynı zamanda insanın bu dünyada varoluşunun anlamının ne olduğu sorusuyla ilgilidir. Tarih boyunca insanlığa yön veren bütün medeniyetlerin ve düşünce akımlarının birbirinden ayrışan karakteristik özellikleri düşünce, kültür, sanat ve bilim alanlarında gerçekleşen bireysel ve toplumsal oluş biçimleri olarak ifade edilirler. Varlık kavramını açıklama zorluğu, varlığın, paranteze alınmış olsun veya olmasın kendi başına bir anlam ifade etmemesinden, mutlaka oluş, zaman ve mekân kavramlarıyla birlikte bir bütünlük olarak düşünülmesi zorunluluğundan kaynaklanmaktadır. Zira varlık, oluşta vücut bulurken, oluş da, varlığın gerçekleşme imkânı olarak tezahür etmektedir. Oluşun varlığa bu imkânı sunabilmesi, onun mutlaka zamana bağlı olma şartından kaynaklanmaktadır. Demek oluyor ki varlığın oluş olarak gerçekleşmesi, esasen varoluşun bağlı olduğu zamanın gerçekleşmesi, yani hadisedir. Klasik anlamda kabul gören, filozof ve bilim adamları kadar, sıradan insanlar içinde geçerli olduğu düşünülen ontolojik bir anlayışla ifade etmek gerekirse insan sürekli belirli bir zaman diliminde, geçici, akıp giden bir şimdide yaşar. İnsan, nesne, zaman ve mekân arasındaki bağıntıyı şimdinin akıcılığında ve geçiciliğinde tecrübe ettiği süreksizliğin sürekliliği içinde algılar ve kavramaya çalışır. Zaman ve mekân öylesine kesişir ki, mekân, nesneler, nesnelerin düzeni ve aralarındaki nispeti bilinç, aynı zamanda aynı nesnelere ait zaman olarak algılar. Daha somut bir ifadeyle söylemek gerekirse mekân, hadiselerin akışı ve nesnelerin düzeni bilinç tarafından zamanın belirli bir durumda ve çevrede katılaşması olarak algılanmaktadır. Bu bağlamda mekân, ölçülebilir zaman kesitlerinde somut olarak algılanabilir tecrübelerin dünyasıyla/ çevresiyle sınırlanmaktadır. Sonuç itibariyle mekân, hem ait olduğu kendi zamanı hem de insanın zamanla olan ilişki biçimlerini yansıtması bakımından dünyanın ve insanın dünya üzerindeki mevcudiyetinin anlamlandırılabilmesine imkân sunan ontolojik bir nispet noktası oluşturmaktadır. Gerçekten de insanın dünyaya ilk gelişinde tanıştığı ana rahmi, onu çevreleyen ve varlığını dışarıdaki sınırsız açık alanla ilişkilendirecek bir nispet noktası oluşturan bir mekândır. Ana rahmi bu özelliği ile daha başlangıçta insan için mekânın, esasen bir şeyin mevcut olduğu yer olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda bir varlığın mekânı, bulunduğu yer ve bu yere göre diğer varlıklarla kurduğu nispet alanı, çevresidir. İnsanın ana rahminde mekân olarak algıladığı dairesel form, aynı zamanda varlığın hem bulunduğu yerin hem de çevreselliğinin ifadesidir. Mekânın en asli biçimi olarak daire daha sonra dünyanın ve zamanın küreselliği ve sürekliliği sağlayan çevrimselliği olarak çıkar insanın karşısına. İnsanın ilk bulunduğu ana rahmi ve dünyaya geldikten sonra gözünü açtığı gökyüzü daireseldir. Daire, insanın bulunduğu yer ve çevresi olarak algıladığı mekân ve yerkürenin çevrimsel hareketi olarak gerçekleşen zamanın niteliksel bir ifadesidir. Daire hem mekânsal bir alan hem de zamansal bir sürekliliğin ifadesidir. İnsanın dünyaya ilk gelişinde ve ana rahminde tanıştığı en kadim biçim dairedir. Bütün bu özellikleriyle daire, sınırlılığın olduğu kadar sınırsızlığın, mekânın olduğu kadar zamanın ve nihayet yokluğun olduğu kadar varlığın da niteliksel ifadesidir. Nesnenin mekânının, bulunduğu yer ve yöresi olduğunu ifade eden en güzel biçim dairedir. Bu ontolojik özellik daha ana rahmindeyken merkez ve çevre ilişkisi ve mahremiyet duygusu olarak gelişir. İnsan daha ana rahminde bulunduğu mekânı merkez ve çevre ilişkisi olarak tecrübe ederken daireyi de varlığın bulunduğu yeri merkeze alarak çizginin dışındaki sınırsızlıktan ve sonsuz açıklıktan, bir başka deyişle bilinmeyen belirsizlikten kendini koruyan, barındıran ve sarmalayan bir biçim olarak algılar. Bu bağlamda daire, varlığın kendini bulunduğu mekânın merkezinde barınmış, korunmuş, güvenli ve mahrem hissetmesini sağlayan ontolojik bir biçimdir. Bu insanın ana rahminde varoluş biçimi olarak algıladığı ve tecrübe ettiği dairesellik daha sonraki evrelerde de devam eder: Doğan çocuk hemen kundağa sarılır ve beşiğe/yatağa konur. Kundak insan bedeninin dış sınırlarıyla özgünlüğü ve mahremiyetinin işaretlenerek korumaya alınmasını, beşik ise etrafını kuşatan mekân içinde barınmasını sağlayan ev duygusunun gelişmesini ifade etmektedir. McLuhan tarafından daha çok beden sınırlarının genişlemesi olarak, James Joyce ve Baudelaire gibi büyük sanatçılar tarafından ikinci bir beden[8] olarak algılanan ev esasen klasik ontolojik ve kozmolojik anlamda dairenin merkezinde bulunan insanın varlığını ve mahremiyetini muhafaza edecek güvenlik sınırlarının daha geniş bir halka ile genişletilmesini ifade etmektedir. Yine aynı şekilde mahremiyet ve güvenlik sınırları içinde sürekli genişleyen akrabalık ilişkileri, mahalle, semt, kasaba ve şehir de insanın bireysel ve toplumsal oluş sürecinde tecrübe ettiği çevresel ve çevrimsel mekânları ifade etmektedir. Ana rahminde başlayan, varlığın bulunduğu yerin çevresini oluşturan ve dışarısı olarak algılanan mekânın içselleştirilerek değer ve nitelik kazanması süreci daha sonra hayatın her evresinde devam eder. İnsanın giyindiği elbise, barındığı mekân, yakın akraba çevresi, mahallesi/semti, köyü, kasabası ve şehri tıpkı kullandığı nesneler ve o enselerin ait olduğu mekânlar gibi tatlı ve acı hatıralar, değişik duygular ve düşlerle içselleştirilmekte ve sürekli genişleyen bir güvenlik ve mahremiyet alanı olarak değer kazanmaktadır. İnsanın mekânla olan bu çevrimsel ilişkisinde ben ve ben-olmayan arasındaki zıtlık ilişkisi durulmakta ve geçerliliğini yitirmektedir. [10] Klasik ontolojik anlayış mekânı, insanın dışında gibi durmasına rağmen içselleştirdiği,[10] kendiyle özdeşleştirdiği, karşılıklı aidiyet duygusunu pekiştirdiği, kendi konumunu, değerlerini, özsel niteliklerini ifade eden bir nispet alanı olarak kabul etmektedir. İnsan, adı daha önce başkaları tarafından konulmuş bilmediği bir yerde dünyaya gelmekte, büyümekte, dolaşmakta, aşklarını, nefretlerini, mutluluklarını, acılarını yaşamakta, paylaşmakta, türkülerini söylemekte, bulunduğu yeri yuva edinmekte ve kök salmakta, [10] ait olduğu mekânla ve sahip olduğu nesnelerle öylesine özdeşleşmektedir ki, uğruna ölümü bile göze alabilmektedir. Klasik ontolojik anlayışa göre nasıl insanın bir mekânda bulunması basit matematiksel veya geometrik bir konumlandırma değil, niteliksel bir nispet noktası ise, aynı şekilde mekândaki hareketi ve yer değiştirmesi de, geometrik değil, nitelikseldir. İnsan nasıl bulunduğu mekânla birlikte kültürel, toplumsal ve etik değerleri içselleştiriyorsa ve böylece kendi bireysel oluşuyla özdeşleştiriyorsa, başka bir mekâna geldiğinde de aynı şekilde o mekânsal özelliklerin temsil ettiği değerlerle karşılaşmaktadır. Zira kişinin kendini tanımladığı, bilgi ve değerleri paylaştığı özel ve toplumsal mekânlarda davranışları yönlendirilmekte ve biçimlendirilmektedir. Mekân aynı zamanda kişiden yaşına, mesleğine ve toplumsal statüsüne göre değişik roller talep etmekte, belirli işlevlerin yerine getirileceği, epistemolojik, kültürel ve etik değerlerin paylaşılacağı yerler olarak nitelik kazanmaktadırlar. Klasik mekân anlayışının en önemli özelliği, mekânsal düzenin işlevsel özelliklerine göre sınırlarının çizilmiş olması ve talep ettiği rol, etik değerler ve davranış biçimleri bakımından niteliksel özelliklerine göre konumunu genel düzen içinde belirlemesi, ayrışmasıdır. Örneğin klasik şehir tasarımında, ibadet yeri ile eğlence yeri, eğitim yeri ile askeri alan veya hastane ile hapishane üstlendikleri roller ve niteliksel özelliklerine uygun davranış biçimlerini talep edecek biçimde tasarımlanmış ve konumlandırılmışlardır. Aynı şekilde, yine örneğin eski Osmanlı-Türk kent tasarımı ve ev mimarisi anlayışında, içerinin ve mahrem olanın dışsallaştırılması yerine, daha çok dışarıdan içeriye doğru gittikçe özelleşen ve mahremleşen alanların hiyerarşik bir düzen içinde kurulması ve korunması amaçlanmıştır. Toplumsal, kültürel ve antropolojik araştırmalar, bireylerin kendilerini tanımlamalarında bulundukları yerin ve mekânsal çevre özelliklerinin belirleyici bir etken olduğunu, toplumların coğrafi konumlarına ve mekânsal düzenle olan ilişkilerine göre diğerlerinden kültürel anlamda ayrıştıklarını ifade etmektedirler. Bu durum, bireyler ve toplumlar arasında zaman ve mekân mesafelerini aşmak suretiyle gerçekleşen yüz yüze ilişkilerin aynı zamanda mekânsal bir ilişki olduğunu, ilişkinin biçimine ve niteliğine göre epistemolojik ve etik değerlerin pekiştiğini veya değişip dönüştüğünü göstermektedir. Fakat 17. yüzyıldan itibaren değişen ontolojik kabullerle birlikte gelişen yeni bilimsellik anlayışı, teknolojik keşifler ve özellikle sinema, televizyon ve elektronik medyanın toplumsal aklı belirleyici ölçüde yaygınlaşmasıyla klasik mekân anlayışının öngördüğü niteliksel pratikler ve değerler erozyona uğramış, mekân neredeyse fiziki gerçekliğini, birey ve toplum hayatındaki belirleyici özelliklerini yitirmiş bulunmaktadır. 4. Algısal devrimler ve mekansal genişleme Klasik ontolojik anlayışın geçerliliğini yitirmesine sebep olan modern bilimsellik anlayışıyla birlikte varlık bütün nitel çeşitliliğine ve farklılığına rağmen sonsuz genişletilmiş ucu açık geometrik bir yüzeye yerleştiriliyor, her şey ölçülebilir veya ölçülebilir kılınması gereken bir fizik sorusu olarak algılanmaya başlanıyor, fiziksel ve matematiksellik bilimselliğin yeni nesnellik ölçülerinin dayanağını oluşturuyordu. Fiziği, matematiği ve nesnelliği temel ölçü kabul eden bu değişme, etkisini öncelikle bu ilkelere tamamıyla uyumlu görünen mekân ve mekân algısında göstermiş, çelişkili bir biçimde, mekânın bütün fiziksel ve matematiksel ölçülebilir özelliklerine rağmen, varlıkla mekânın ontolojik ilişkilerinin pekiştirilmesi yerine bozulmasına yol açmıştır. Hatta denilebilir ki, tıpkı navigasyon araçlarının nesnenin mekânını ve mekândaki hareketini sadece matematiksel ve geometrik bir kesişim noktası olarak algılaması ve sunması gibi, modern ontolojik anlayışın nesnel ve teknolojik operasyonları sonucunda, mekân, nesnel ve ölçülebilir kılındığı ölçüde varlıkla olan ontolojik ilişkisinden kopmaya, kaybolmaya, nitel özelliklerinden soyutlanarak tekno- ve mikrolojik bir tasarıma dönüşmeye başlamıştır. Son 400 yıllık süre içinde gerçekleştirilen bilimsel devrimler ve özellikle teknolojik keşifler, mekânın, nesnenin ve hareketin kendisinde olduğu kadar algısında da radikal değişikliklere yol açtı. Bu değişiklikler esasen benimsenen yeni ontolojik anlayışın öngördüğü bilimsellik anlayışının kendini günlük hayat tecrübeleri olarak açığa vurmasından başka bir şey değildi: Teleskopun, mikroskobun, dürbünün, röntgen, baskı ve fotoğraf makinesinin keşfi kuşkusuz beraberinde getirdiği yeni mekân anlayışı ve algılama biçimleriyle, gelecekte mekânı çevresinden soyutlayarak küçük etki alanlarına bölümlemekle kalınmayacağının, aynı zamanda bakışın bütünlüğünün de mikrolojik parçalara bölüneceğinin habercisi oldu. Bilincin mekân, mekânsal bilişim ve gerçeklikle ilişkisinde radikal düzeyde niteliksel değişikliklere yol açan bu süreçte teleskop ve dürbün, varlığın mekândaki yerini mekânın bütünlüğünden soyutlayabilme ve bakışı sınırlanmış ve bölünmüş alana odaklayabilme imkânını sunarken, mikroskop, bir nesne veya bedeni bulunduğu tabii nispet alanından çekip almak veya varlığın en küçük parçasını bütünlükten soyutlamak suretiyle mikrolojik bir beden ve mekân olarak algıya sunulabileceğini göstermiştir. Bütün bu gelişmeler, mekânın dışa doğru genişlemesi ve daha önemlisi bütünlüğünden soyutlanmış alan olarak algılanabilmesini mümkün kılarken, 19. yüzyıl sonlarında gerçekleşen röntgenin keşfi ise mekânın odaklanmış alan biçiminde bedenin içine doğru genişlemesini ifade etmektedir. Böylece röntgenle birlikte ilk defa bedenin dışı olarak kabul edilen mekân ve dışa doğru genişlemesi olarak kabul edilen teknik anlayışı değişmeye başlamıştır: bu teknolojik gelişme sayesinde ilk defa vücudun içini gözetlemek mümkün olurken, bedenin içi de kendi deri sınırları içinde biyolojik bir etki alanı, mekân olarak algıya sunulmuştur. Fakat bu gelişmeler, mekân algısının genişlemesine, çevresinden soyutlanmasına ve özellikle iç ve dış mekânlar arasındaki sınırların saydamlaşmasına yol açmış olsalar da fazla yaygınlaşamamışlar, yalnızca belirli uzmanlık alanlarının bireysel uygulamalarıyla sınırlı kalmışlardı. Ancak fotoğraf makinesinin icat edilmesiyle birlikte ilk defa bütünlüğünden soyutlanmış mekân ve nesnelerin mekânda yer alış biçimleri ve nispetleri toplumsal algıya sunulmaya başlanmıştır. İnsanlara daha önce görmedikleri nesnelerin ve mekânların gerçek zaman görüntülerini ileten fotoğraflar sayesinde bilinen ve bilinmeyen mekânlar arasında karşılaştırma mümkün olmuştur. Fotoğrafta zamansal gerçekliğin mekânsal gerçekliğe öncelikli olarak vurgulanması, mekânın yakalanmış bir anın dondurulmuş aktüel görüntüsü olarak bakışa sunulması algının niteliksel değişim sürecinde önemli bir aşamayı ifade etmektedir. Zira fotoğraf, bütünlüğünden soyutladığı gerçekliğin gerçek zamandaki durumunu, geçmiş bir anın şimdiki zamana aktarılmış aktüelliği olarak konumlandırması, mekânsal çerçevesinin, zamanın akışı içinden çekilmiş ve şimdi?ye aktarılmış ?gerçek an?ın ifadesi olması bakımından[11] temel bir farklılık arz etmektedir. Ayrıca, fotoğrafın, çekilmiş bir anın ve estetize edilmiş mekânsal görüntüsünün basılı medya araçları üzerinden topluma aktarılması dolayısıyla bilincin mekânsal gerçeklikle ilişkisinin niteliğini değiştiren önemli bir gelişme olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Zira fotoğrafın baskı makineleri aracılığıyla toplumda yaygınlaşmasıyla birlikte ilk defa, daha önce hiç rastlanmayan ölçüde zamansal, bedensel ve mekânsal gerçeklik algısı toplumsallaşmaya başlamıştır. Daha önce bireysel bakışla sınırlı olan algının fotoğrafın yaygınlaşmasıyla birlikte toplumsallaşmaya başlaması algının hem biçimsel hem de niteliksel olarak dönüşebileceğinin göstergesi olmuştur. Nitekim fotoğrafın yaygınlaşmasıyla birlikte bedenin ve nesnenin bütünlükten soyutlanmış mekânsal nispetlerine odaklanmış fotojenik algı sadece toplumsallaşmamış, aynı zamanda daha sonra sinema, televizyon, internet ve reklam panolarıyla birlikte geçerlilik kazanacak olan bakışın metalaşması sürecinin de habercisi olmuştur. 5. Zaman-mekân mesafesinin kalkması, algısal süreksizlik ve saçılma Teleskoptan internete ve hatta görüntülü cep telefonlarına kadar uzanan bu süreç sadece bireysel zaman ve mekân algısının toplumsallaşmasını değil, aynı zamanda mekânsal algı ve hafızası için vazgeçilmez olan bakışın nasıl mekânın gerçekliği ile birlikte parçalandığını, süreksizleştiğini ve montajlandığını da göstermektedir. Bu durum esasen söz konusu süreçte gözün tabii algı biçimlerinin bozulması, bir başka deyişle gözün fiziksel algı kapasitesinin giderek yetersiz kalması anlamına gelmektedir. Zira gözün görüş alanı, sinema filmi, televizyon, internette edindiği tecrübelerin aksine daireseldir ve mekânı yarım daire biçiminde ve bir bütün olarak algılar. Tıpkı ana rahminde ve daha sonra giderek genişleyen çevre ile ilişkisinde olduğu gibi kendini merkezi bir nokta olarak algılayan insanın mekân algısı da kendini saran bir daire biçimindedir. Göz bulunduğu yerden ne kadar bir nesneye odaklanırsa odaklansın bakışın dairesel bütünlüğünden kopmamaktadır. Zira göz, varlığı bulunduğu mekânın bütünlüğünden soyutlayamamakta,[10] görme eylemini mekânsal ve zamansal sürekliliğe bağımlı olarak gerçekleştirmekte,[12] bilincin zamandan ve mekândan kopmaması dolayısıyla sürekliliğe eğilim göstermektedir. Bakışın bu süreklilik ve bütünlük ilkesi, duyu organlarının zaman ve mekân sürekliliğine bağlı olarak işlev görmesi, hafızanın da yapılanmasında önemli roller üstlenmektedir. Bu, dikkatle irdelenmesi gereken bir durumdur. Zira hafıza, insanın varoluşunu zaman ve mekân bütünlüğü içinde algılamasına ve sürdürmesine imkân veren en önemli melekelerden biridir. Hatta öyle ki, hafızanın yara alması, silinmesi veya alzheimer hastalığında olduğu gibi süreksizleşmesi, insanın zaman ve mekânla olan ilişkisinin kopmasına ve nihayet ölümüne yol açabilmektedir. İşte tam da bu bağlamda, sinema filminin, televizyonun, video ve DVD filmleri ve internetin icat edilmesi ve yaygınlaşması zaman ve özellikle mekânsal bilişimde öncesiyle kıyaslanamayacak ölçüde köklü değişiklikleri beraberinde getirmiştir. Nitekim sinema filminin icat edilmesiyle birlikte, göz tamamen pasif hale getirilmiş, tabiatı gereği görmek için hareket etmesi ve eylemde bulunması gereken göz, sadece kendisine gösterilene bakmakla yükümlü tutulmuş, bakış, zamanın süreksizliği üzerine kurulmuş mekânsal parçalanmışlığın montajlanmış ve dizayn edilmiş efektine dönüşmüştür. Filmde nesneler ve nesnelerin hareketi, zaman ve mekânsal uyum içinde sunulmakta ve sunum seyircinin optik ve psişik algısının öznelliğiyle özdeşleşmektedir. Filimin bütün inandırıcılığı, bütün resim ve nesneleri belirli bir süreye bağlı mekânsal gerçekliğin gerçekleşmesi olarak sunabilmesinden ve bunu gerçeğin kendi operasyonuymuşçasına dönüştürebilmesinden kaynaklanmaktadır. [13] Bu etkisel gücü dolayısıyla, filmde zamansal ve mekânsal gerçekliğin çekim planlarına, kamera açılarına, sahnelere ve sekanslara bölünmüş olması, seyircinin algısının bir mekândan diğerine, bir zaman biriminden öbürüne gezinip durması ve aynı görsel anlatım mekânı yüzeyinde farklı gerçeklik düzeylerine saçılması, günlük hayatın perspektifsel ve dairesel algı mantığını geçersiz kılmaktadır. Yüz yılı aşkın tarihi boyunca film, gerçekliği dönüştürdüğü görsel mekânında nesneleri ve algıyı kamera açılarına, sahnelere ve sekanslara bölüp farklı zamanlara saçarak klasik ontolojik mekân anlayışını kaotik bir düzen içinde deforme etmekte, mekânsal algının günlük hayattaki merkezi konumunu ortadan kaldırmakta, hiç değilse bile sınırlamaktadır. Resim, fotoğraf, reklâm afişleri, alış-veriş merkezleri, film, televizyon ve nihayet internet ile birlikte oluşan görsel kültür, bireysel algıyı, hafızayı ve tecrübeyi stilize edilmiş toplumsal algıya dönüştürdüğü gibi aynı zamanda sonsuz biçimde çeşitlendirerek günlük hayatın fiziksel mekân algısını ve tecrübesini görecelileştirmektedir. Filimde zaman yapısı, anlatılan öyküden farklı olarak, iki boyutluluk üzerine kurulmaktadır. Film, bir kesimden diğerine, bir plandan öbürüne doğru ilerlerken, seyircinin bakışını ve bilincini süreli mekân görüntülerinde beliren nesnelerin hareketine odaklamasını istemekte ve böylece sadece ?şimdi? ve ?gelecek olan?dan ibaret süreksiz bir zaman yapısıyla karşı karşıya getirmektedir. Fakat bu zamansal akıştaki süreksizlik, mekânı hiçbir sürekliliği olmayan hareketlerin ardışık biçimde gerçekleşebilmelerini mümkün kılan hiçliğin alanına dönüştürmekte, bilincin zaman ve mekânsal birliği ve bütünlüğüne olan inancını zayıflatmaktadır. Zira filmin ?şimdi? ve ?gelecek? zaman odaklı akışında mekân sürekliliğini yitirmekte, bir sonraki gerçekleşmelere yer açmak için kaybolup gitmek zorunda bırakılmaktadır. Böylece mekân filmin birbirini takip eden plan ve sahnelerinde başka bir mekânın görüntüye gelebilmesi için geçici bir süre boşlukta yer işgal eden görselliğe indirgenmektedir. Filimle birlikte mekân, üzerinde yaşanılanların hatıralarını barındıran zamansal bir süreklilik olmaktan çıkıp, daha çok algıyı ve hafızayı sadece ?şimdi?nin aktüelliğine muhatap kılan organik bir süreksizliğe dönüşmeye başlamıştır. Bu bakımdan filmde görüntüye gelen bir mekân ile daha sonra gelecek olan mekânlar arasında ontolojik hiçbir fark olmadığı gibi, aynı zamanda kendi çeşitliliği içinde tamamen görecelileşmektedir. Bu görecelileşme yalnızca filmin kendi mekân çeşitliği ve süreksizliğinde değil, aynı zamanda çoğu zaman duygusal yoğunluklar ve etik değerler yüklenen filmsel mekân algısıyla seyircinin kendi bulunduğu gerçek mekânı arasında da gerçekleşmektedir. Seyirci film izlerken daha önce hiç mümkün olmayacak ölçüde, bulunduğu mekândan ayrılmaksızın, hiç görmediği estetize edilmiş mekân görüntülerine ve bu mekânlarda yaşanan belirli bir tarzda kurgulanmış ve stilize edilmiş tecrübelere tanıklık etmekte ve kendi mekânsal çevresiyle karşılaştırma imkânına kavuşmaktadır. Bu aynı zamanda seyircinin mekânsal mahremiyet dairesinin sınırlarının saydamlaşması, için dışa açılmaya başlaması anlamına gelmektedir. Günümüzde reklam afişleri, gazete, televizyon ve internetle birlikte belirleyici bir rol üstlenen görsellik, zaman ve mekân algısında köklü değişimlere yol açmakta, gerçeğin ve mekânın görüntüsünü toplumsal alanda çeşitlendirmekte ve nihayet hatırlama ve tecrübenin tabiatını dönüştürerek günlük hayat düzeninin biçimini ve niteliğini etkilemektedir. Özellikle televizyonun bu değişim ve dönüşüm sürecindeki belirleyici rolü McLuhan, Raymond Williams, Joshua Meyrowitz, medya teorisyenleri ve Paul Virilio, Jean Baudrillard ve Neil Postman gibi düşünürler tarafından 1950?li yıllardan beri tartışılmaktadır. Yapılan tartışmaların henüz bitmemiş olmasını haklı çıkaracak en önemli sebep hiç kuşkusuz, televizyonun kendine özgü algılama, hatırlama ve tecrübe biçimlerini eş zamanlı olarak bütün topluma sunabilmesi ve böylece her yerde ve hiçbir yerde olmanın egemenliğini kurma eğiliminden kaynaklanmaktadır. Gerçekten de, farklılıklar arasındaki sınırların saydamlaştıran ve gerçekliği bütün zamansal ve mekânsal boyutları ve çeşitliliği ile estetize eden bir medyum olarak televizyonun etkileme gücü, sinema filminden farklı olarak, toplumsal algıyı, hafızayı ve bilinci eşzamanlı olarak güncelleştirebilme yeteneğinden kaynaklanmaktadır. Televizyonun her şeyi aynı ciddiyette ve içerikten çok etki düzeyinde eşzamanlı sunması dolayısıyla gerçekliğin birbirine zıt varyasyonları, gerçek ve sanallık, tarihsel olan ile kurgusal olan, akli olan ile akıl-dışı, enformasyonlar, kelimeler, resimler, müzik ve gürültü arasındaki değer farkı ortadan kalkmakta, her şey televizyonun görsel zaman ve mekân akışının kaotik düzenine karışmaktadır. Ayrıca televizyonun eşzamanlı gücü sayesinde, insanın kendini evde gibi emniyette hissettiği çevresinin sınırları kalkmakta, iç-dış, mahrem-açık, özel-genel, bireysel-toplumsal, uzak-yakın gibi zıtlıkları vurgulayan ve esasen mekân katetmeyi gerektiren sınırlar saydamlaşmakta, giderek ortadan kalkmaktadır. Televizyon, esasen dışarıyı ve uzağı göstermesine rağmen izleyicisiyle sinema filmlerine nispetle çok daha yoğun ve doğrudan bir birliktelik, mahrem bir yakınlık kurmaktadır. İzleyici ile televizyonun tanıdık ünlü yüzleri arasında parasosyal ilişkiler oluşmaktadır. Genellikle yakın çekimlerin tercih edildiği televizyondaki yüzler, izleyiciyle göz göze gelmekte ve böylece günlük hayatın fiziki mekânlarında gerçekleşen yüz yüze ilişkilerin simülasyonu oluşmaktadır. İzleyici ile arasındaki bu uyum ve iletişimsel yakınlık dolayısıyla televizyon kendini, izleyicinin bulunduğu mekânın bir parçası ve yakın çevresinin bir üyesi olmakla kalmayıp aynı zamanda evin içine taşıdığı ?dış dünya?nın gerçekte ne olduğu ve olması gerektiğinin ölçüsü olma konumuna yükseltmektedir. [14] Bu bağlamda televizyon, Meyrowitz?in değerlendirmelerinden de anlaşılacağı gibi, izleyicisine çok çeşitli içeriğe sahip büyük bir tecrübe biçimleri spektrumu sunan bir tür kolektif tecrübe simülatörü olarak etkimektedir. Televizyon kolektif bir bilinç ve tecrübe simülatörü olarak, izleyicinin dış dünyanın gerçekliğini belirlemede kullanabileceği modeller oluştururken esasen izleyicinin dünyayı nasıl algıladığını veya algılaması gerektiğini, görme alışkanlıklarını, zaman ve mekân algısını biçimlendirmekte ve mütemadiyen güncelleyerek aktive etmektedir. İzleyicisini yakın ve uzak, iç ve dış, mahrem ve mahrem olmayan arasındaki sınırların saydamlaştığı, özel ile toplumsal alanın iç içe yaşandığı bir dünyaya muhatap kılan televizyon ve elektronik medya, insan davranışlarını yönlendiren ve biçimlendiren geleneksel ?mekân? anlayışını önemli ölçüde erozyona uğratmaktadır. [15] Meyrowitz?e göre, televizyon ve elektronik medya sadece fiziki mekânın zayıflamasına yol açmamakta, aynı zamanda kendi medyatik mesajlarını ve kontekstlerini oluşturabilmek için mesajları ve fiziki mekân arasındaki bağları güçlendirmekte, mekânın sınırlarını ihlal ederek anlamını değiştirmekte ve bunun için mekânı kulis olarak kullanmaktadır. [15] Televizyon ve elektronik medyada özel ve toplumsal alanın birbirine karışması esasen toplumsal mekân anlayışının kaybına, mekâna, yaş sınırına ve kültürel çevreye bağlı rol ve grup kimliklerinin birbirine karışmasına yol açmaktadır. Mekân-zaman-madde bağıntısının son boyutunu oluşturduğu gözlenen enformasyonun televizyon ve özellikle elektronik medyada sürekli güncellenen bir şimdide oluşun sınırsızca yayılması ve genişlemesi, yeni oluş biçimlerinin gerçekleşmesine imkân sunmaktadır. Televizyon ve özellikle elektronik medyada çevre ile merkez arasındaki ayrımı kesin bir biçimde ortadan kaldıran şimdiliğin ve gerçekliğinin hiper tarzda merkezileştirilmesi dolayısıyla, kişiler arası ilişki biçimlerinin çeşitliliği artmakta, içinde bulunulan mekândan ve çevreden ayrılmaksızın yeni çevreler edinilmekte, klasik rol anlayışının aksine çok açılı bir toplumsal ben oluşmaktadır. Çevre ile merkez arasındaki ayrımın yok olması, klasik ontolojinin varlığın bulunduğu mahal olarak ifade ettiği mekân anlayışının da geçerliliğini yitirmesi anlamına gelmektedir. Gerçektende günümüzde sesli ve görüntülü cep telefonları, elektronik medyadaki paylaşım siteleri ve iletişim ortamları dolayısıyla aynı anda birkaç yerde olabilme/görünme mümkün olabilmektedir. Cep telefonları ve elektronik medya sabit veya hareket halinde olan kişinin bulunduğu yerin mekânsal sınırlarını tanımamakta, bedenin mesafe katetmesini gerektirmeksizin neredeyse eşzamanlı olarak iki veya daha fazla mekânlarda görselliğin etki alanıyla sınırlı da olsa bulunabilmeyi mümkün kılmaktadır. Çünkü dijital ve elektronik iletişim ağında şimdiliğin hiper tarzda merkezileştirilmesi dolayısıyla, aynı anda herkese ve bütün uzaklıklara ulaşabilecek ve ulaşılabilecek yakınlıkta olunabilmektedir. Ayrıca görüntülü cep telefonları ve iletişim ortamları sayesinde, gerçekte yalnız olunsa bile, her an iletişime geçebilecek yüz yüze ilişkiler kurulabilecek kalabalık bir grubun veya daha yerinde bir tabirle siber-toplumun bir üyesi olunduğu duygusu geçerlilik kazanmaktadır. Bedenin bulunduğu yeri bırakmaksızın başka bir yerde olabilmeyi mümkün kılan elektronik iletişim ağı, sosyal davranışları yönlendiren, hafızayı biçimlendiren ve tecrübelerin edinildiği yer olan mekânı niteliğinden soyutlayarak matematiksel ve coğrafik koordinatlar sisteminin nicelliğine indirgemektedir. Fakat öte yandan, bu zaman ve mekânın nicelleşmesi, koordinatlara ve sayıya indirgenmesi sosyal ilişkilerde ve bilgilenme süreçlerinde niteliksel değişimlere yol açmaktadır. Örneğin günümüzde, elektronik medya ağı sayesinde belirli bir mekân ve mesafeyle sınırlanmaksızın sanal öğrenim ortamlarında bilgilendirme, eğitim ve öğretim çalışmaları yapılmakta, geliştirilen yeni metotlarla birlikte her geçen gün yaygınlaşmaktadır. Ayrıca yine uydu araçları, GPRS ve UMTS gibi tele-teknolojik gelişmeler sayesinde varlıkların mekân içindeki hareketleri neredeyse eşzamanlı olarak gözlenebilmekte, navigasyon araçları yardımıyla insan mekândaki hareketini aynı anda gözlemleyebilmekte, bir yerde bulunuşunu sonsuz yavaşlatılmış hareketlilik olarak algılamaktadır. Siber-uzay ve siber-seks alanında yapılan biyo-teknolojik deneylerde aynı anda iki ayrı yerde ve iki bedende yaşayabilmenin imkânı araştırılmakta, bedenin diğer bedensel görüntülerle eşzamanlı olarak çeşitli perspektifler ve toplumsal tecrübelere uygun biçimde hareket edebilmesi amaçlanmaktadır. Bedenin ve özellikle kişiliğin ikileşmesi anlamına gelebilecek bu gelişmeler esasen gerçeklik ile potansiyel gerçeklik arasındaki nispetlerin değiştirilebileceğine, iç ve dış, burası ve orası gibi merkezi kavramların anlamını yitirmekte olduğuna işaret etmektedir. Klasik ontolojinin ve hatta Aydınlanma dönemi ve modern zamanların temel kavramlarının geçerliliğini yitirmeye başladığını gösteren bütün bu gelişmeler mekânın günümüzün sibernetik çağında bütün kültürel, geleneksel, tarihsel, ulusal, yerel, yörel ve nihayet ruhsal niteliklerinden soyutlanma sürecine girildiğini, yalnızca aralarında enerji ve bilgi transferi yapılabilen ve dönüştürülebilen güç ve etki alanları olarak çeşitlendirildiğini, bölünüp parçalandığını ve mikrolojik düzeyde atomize edildiğini göstermektedir. Mekanın niteliksel farklılıklarını tek ve aynı ontolojik düzeye indirgeyen bu anlayışın farklı güç ve etki alanları arasında geçişleri ve mübadeleyi mümkün kılması dolayısıyla mekanlar ve artık ruhi veya toplumsal olanın bir mekanı olarak algılanmayan bedenler, içerden ve dışarıdan gözetim altında tutulabilen, kodlanabilen teknolojilerle, minyatürleştirilmiş organizmalarla, mikroçiplerle nüfuslandırılabilmektedir. Bilgisayar destekli nano-teknolojik gelişmeler sayesinde biyolojik bir güç ve etki alanı olarak algılanan beden, insan ve makine arasındaki klasik ayrımın yerine geçmekte ve kısmen veya tamamen yapay zekâ, hibrid insan-makine sistemleri, siber-vücut, fantom-vücut, lazer gözler, mekanik ve sentetik organizmalar, mikroçipler ve klonlanmış embriyo ve organlarla telafi edilmektedir. Sonuç olarak söylemek gerekirse bütün bu gelişmeler hatıralar, zihni süreçler, tecrübeler, alışkanlıklar, kognitif sistemler ve etik değerler ile kurulmuş yapı olarak geçmişten beri algılanan ve adlandırılan öznel ve mekânsal emniyet ve mahremiyet bölgelerinin, ne zaman ne tarih, ne mekân, ne sanatsal ne de söylemsel olarak önceden hesaplanıp belirlenebilen belirsizliğin açık alanı ile yüzleşmekte olduğunu göstermektedir. Bu durumda klasik anlamda zaman ve mekân boyutlarından ve ilişkisinden bahsetmek zorlaşmaktadır. Çünkü olgusal olan ve virtüel olanın, gerçeklik ile potansiyel gerçekliğin ve sanallığın karışımı ve ontolojik temellerin sarsılması dolayısıyla oluşan gerçeklik efektinin gerçeklik ve gerçeklik ilkeleri üzerinde kurduğu egemenlik karşısında mekânsal ve zamansal gerçeklik nitelikselliğini ve sürekliliğini yitirmektedir. 6. Sonuç ve değerlendirme: Bütün diğer varlıklar gibi insanın varoluşu da zaman ve mekân ile kayıtlıdır. Fakat insanın zaman ve mekânla kayıtlı olmasını diğer varlıklardan farklı ve ayrıcalıklı kılan bir özelliği vardır: Zaman ve mekânla çerçevelenmiş olmasının bilinci ve hafıza. Bilinç ve hafıza insan için aynı zamanda bireysel, toplumsal ve tarihsel oluş şartlarının ontolojik zeminini oluşturur. Bu dört kavram, zaman, mekân, bilinç ve hafıza, insanın varoluşunda öylesine belirleyici bir öneme sahiptirler ki, aralarındaki ontolojik ilişki biçiminin ve mantığının değişmesiyle birlikte insanın varoluşunun anlamı da değişir. Zira zamansız bir mekân tasavvur edilemeyeceği gibi, hafızasız bir bilinç de kendini gerçekleştiremez, algılayamaz. Öyleyse, insanın zaman, mekân ve gerçeklikle nasıl bir ontolojik ilişki içinde olduğu sorusu, onun kendini, bütün varlığı nasıl algıladığı ve varoluşunu nasıl gerçekleştirdiği soruyla aynı anlamı taşır. İnsanın zaman-mekân ilişkisi ve gerçeklik algısında gerçekleşebilecek tarihi bir sapma varoluşunun ontolojik temellerini sarsabilir ve dolayısıyla bütün bireysel ve toplumsal oluş biçimlerini, estetik ve etik anlayışını değiştirebilir. Araştırma, zaman, mekân, bilinç/gerçeklik algısı ve hafıza arasında sağlıklı bir ilişki kurulabilmesi için bilinç ve hafızanın zamandan ve mekândan kopmaması gerektiğini temel ilke olarak saptamaktadır. Fakat bu temel ilkenin gerçekleşmesi bilinç ve hafızanın, kendi içinde değişken ve göreceli olan zaman ve mekânda sağlıklı ve süreklilik kazanabilecek nispet ilişkisini kurabilmesine bağlıdır. Nitekim insan varoluşunu, değişken ve göreceli zamanın yine değişken ve göreceli mekânla kesişme noktasındaki sabitliğin sürekliliği olarak algılar ve gerçekleştirir. Zaman ve mekânın kesişme noktasındaki sabitlik, zaman ve mekâna ait bütün değişmeler ve görecelikler içinde meydana gelen gerçekleşmelerin nispetinin bilinç tarafından farkına varılması ve hafızada süreklilik kazanması anlamına gelmektedir. Bu bağlamda, 16. ve 17. yüzyıldan itibaren, özellikle de modern kapitalist dönemde teknolojik gelişmelerin hızlanmasıyla birlikte bilinç ve hafızanın, zaman ve mekânla ilişkisinde ve gerçeklik algısında köklü değişimler meydana gelmiştir. Bu değişim sürecini, öncelikle bilimselliğin ve zaman-mekânla ilgili ontolojik anlayışın değişmesiyle, hem zaman-mekânın kendisinin hem de bilinç ve hafıza ile ilişkisinin tamamen farklı biçimde yeniden yapılandırılması biçiminde özetlemek mümkün gözükmektedir. Varlığın, varoluşun en temel şartlarından olan zaman ve mekânla ilişkisinin ne yönde ve nasıl değiştiği hayati derecede önem arz etmektedir. Zira bu soru insanın zaman ve mekân ilişkisindeki yeri kadar, hafızası, bilinci ve gerçeklik algısının nasıl biçimlendiğini de belirlemektedir. Sorunun değişim süreci boyunca nasıl biçimlendiği ve hangi boyutlara ulaştığını anlamak için zaman, mekân ve hız algısını niteliksel biçimde değiştiren bilimsel-teknolojik gelişmelerin ve özellikle kitle iletişim araçlarının çok iyi değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda değerlendirildiğinde, özellikle elektronik iletişim araçları ve televizyonda zaman ve mekân farklarının gittikçe ortadan kalktığı, zamanın neredeyse şimdilik boyutuna indirgendiği, zaman- mekân tecrübeleri ve algısının sonsuz çeşitlilikte atomize olduğu ve parçalandığı, farklı zaman, mekân ve gerçeklik düzeylerinin tek bir anlatım, gösterim düzeyi ve iletişim boyutunda eşitlendiği gözlenmektedir. Özellikle zaman ve mekan algısının küresel düzeyde çeşitlenmiş ve parçalanmış gerçeklilere ve yine global düzeyde genişlemiş bir şimdiliğe odaklanması dolayısıyla, hafızanın zaman ve mekanla olan süreklilik ilişkisi kopmakta, bilinç, kendi bilincinde olmanın sürekliliğini temin edeceği zamansal ve mekansal nispet noktalarını algılama yeteneğini yitirmektedir. Araştırmanın mekânsal bilişimin kavranmasına yönelik oluşturduğu tarihsel bakış açısı, günümüzde tecrübe edilen parçalanmış ve atomize edilmiş zaman ve mesafe boyutlarının, bilincin klasik zaman-mekân formlarını oldukça zayıflattığını, algının daha çok telematikleştiğini, çeşitli gerçeklik düzeylerinin görsel sunumların her şeyi aynı ontolojik oluş düzeyine indirgeyen yüzeyinde mantığın nedensellik ilkesini işlevsiz kılacak biçimde oyuna dönüştüğünü ve nihayet klasik zaman boyutlarının ?eşzamanlılık, şimdi ve burada? oluşun formlarıyla telafi edildiğini göstermektedir. Fakat öte yandan bu durum, sürekli olarak ?şimdi ve burada? oluşa ve formlarına odaklanmış olan bireysel ve toplumsal bilincin, aynı anda çok çeşitli gerçeklik biçimlerine, farklı zaman-mekân algılamalarına, iç içe geçmiş ve aynı ontolojik düzeyde kendi aralarında mübadele edilebilir hale gelmiş nesnelerin kaotik düzenine muhatap olduğu anlamına da gelmektedir. Klasik zaman-mekân boyutlarından kopmuş bilincin sürekli olarak kendini güncelleyen bir şimdiliğin küresel düzeyde standardize edilmiş kaotik zaman-mekân formlarına ve çeşitliliğine muhatap olduğunu gösteren bu durum, şimdiye odaklanmış bireysel ve toplumsal hafızanın da zayıfladığını, hatırlama ve süreklilikten daha çok unutma ve süreksizlik biçiminde yapılandığını, adeta Alzheimer türü bir hastalığın karakteristik özelliğine büründüğünü göstermektedir. David Harvey bütün bu gelişmeleri ?zaman-mekân sıkışması? kavramıyla açıklamaya çalışmakta ve ?hayatın hızının? arttığına ve ?mekânsal engellerin dünya sanki üzerimize çökecekmişçesine? aşıldığına dikkat çekmektedir.[4] Harvey ayrıca zaman-mekân sıkışması tecrübesinin insanı kışkırttığını, heyecanlandırdığını, strese düşürdüğünü, tedirgin ettiğini ve çeşitli kültürel ve politik tepkileri harekete geçirdiğini söylemektedir.[4] Aynı şekilde, günümüzde mekânsal bilişim sorunsalını işleyen Anthony Giddens, zamanın mekandan uzaklaşması veya kopup ayrılması deyimini tercih ederken[16] Meyrowitz, belirli bir mekana aidiyet duygusunu ve algısını tamamen yitirdiğimizi ve küreselliğin bir parçası olduğumuzu vurgulamaktadır. [15] Anlaşılan, ele alınan tarihi perspektif ve günümüzde gerçekleşen kitle iletişim, ulaşım ve nanoteknolojisi alanındaki gelişmeler doğrultusunda bu üç düşünürün tanımlamalarını da kapsayacak biçimde ?implosion- iç patlama veya içe doğru göçme? kavramını kullanmak yaşanan sorunun tehditkâr boyutlarını göstermesi bakımından daha yerinde olacaktır. Zira bu tanım, iç-dış, merkez-çevre, burası-orası, uzak-yakın, mahrem-açık gibi ayrımları ortadan kaldıran gelişmelerin yalnızca şimdiliğe odaklanmış ve saçılmış bilinç ve hafıza düzeyinde ne denli bir algısal, duyusal ve psişik çöküntüye yol açtığını çok daha iyi ifade etmektedir. Zira sayısız biçimler, semboller, gösterge ve gösteren, iletişimler, haberler ve resimler mütemadiyen ve aynı anda algıya ulaşan bir sıkışmadan ziyade zihinsel ve psişik bir çöküntüye yol açmakta, bilinç ve hafızanın kendini yönlendirmesine, zaman ve mekânın kesişme noktasında kendini bir süreklilik olarak algılamasına imkân vermemektedir. Zaman, mekan, gerçeklik ve nesneler kadar bilincin ve hafızanın da bölünmüşlüğünü, saçılmışlığını ve süreksizliğini ifade eden bu içe doğru göçmenin devam etmesi durumunda gelecekte yerelliğin, gelenekselliğin, tarihselliğin, ulusalcılığın ve hatta düşünce ve sanat tarihinin ne anlama geleceği sorusu daha da kaygı uyandıracak ve önem kazanacak gibi gözükmektedir. KAYNAKÇA: [1] Aristoteles, Metafizik XII, Übersetzung/Çev. Hans-Georg Gadamer, Vittorio Klostermann, Frankfurt am Main, 13, 27 (1984) [2] Aristoteles, Vom Himmel, Von der Seele, Von der Dichtkunst, Übersetzung/Çev. Olof Gigon, DTV Verlag, München, 134 (1983) [3] Koyré Alexandre, Galilei ? die Anfänge der neuzeitlichen Wissenschaft, Berlin, 84- 86, 1988. [4] Harvey, David, Postmodernliğin Durumu,
Topics • Mekansal Bilişim